Một sự hiện diện thầm lặng nhưng đầy sức sống: Gia đình Vinh Sơn tại Trung Quốc đại lục

Một sự hiện diện thầm lặng nhưng đầy sức sống: Gia đình Vinh Sơn tại Trung Quốc đại lục

Vào ngày 19 tháng 3 năm 2025, Nhà thờ Chính tòa Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội tại Bắc Kinh chật kín linh mục, nữ tu, chủng sinh, thân nhân và giáo dân. Hơn 50 linh mục đã cùng đồng tế trong thánh lễ hai nữ tu thuộc Dòng Thánh Giuse (thuộc Tổng giáo phận Bắc Kinh) tuyên khấn trọn đời. Đức Giám mục Giuse Lý Sơn (Joseph Li Shan) đã mời gọi các nữ tu hãy noi gương Thánh Giuse trong sự vâng phục, khiêm nhường và khó nghèo, đồng thời hiến dâng cuộc đời mình để phục vụ Thiên Chúa và Giáo hội.

Xét về vẻ bề ngoài, khung cảnh này dường như chẳng có gì mang dấu ấn “Vinh Sơn”. Không có huy hiệu của Tu Hội Truyền Giáo (CM) xuất hiện nổi bật trong buổi lễ, và các nữ tu tuyên khấn cũng không thuộc Tu Hội Nữ Tử Bác Ái (DC). Tuy nhiên, câu chuyện của họ lại gắn kết trực tiếp với Gia đình Vinh Sơn. Dòng tu của họ được thành lập tại Bắc Kinh vào năm 1872 bởi Louis-Gabriel Delaplace, CM, một giám mục thuộc Tu Hội Truyền Giáo, người lúc bấy giờ chịu trách nhiệm về cộng đoàn Công giáo tại thủ đô. Hơn 150 năm sau, hội dòng mà ngài góp công sáng lập vẫn tiếp tục đón nhận thêm các thành viên mới.

Khung cảnh này mở ra một góc nhìn hữu ích về một thực tại vốn khó có thể nhận ra nếu nhìn từ bên ngoài Trung Quốc. Sự hiện diện của Gia đình Vinh Sơn tại Trung Quốc đại lục không chỉ đơn thuần là tàn dư của một sứ mệnh truyền giáo châu Âu xưa cũ; một phần trong đó đã thực sự trở nên đậm chất Trung Hoa.

Một lịch sử kéo dài hơn ba thế kỷ

Lịch sử của Gia đình Vinh Sơn tại Trung Quốc bắt đầu từ rất lâu trước khi Dòng Thánh Giuse ra đời. Vị thừa sai Vinh Sơn đầu tiên đặt chân đến Trung Quốc vào năm 1699, chỉ 39 năm sau khi Thánh Vinh Sơn Phaolô qua đời. Ludovico Antonio Appiani, CM được cử đến trong khuôn khổ một sáng kiến ​​truyền giáo của Tòa Thánh, với nhiệm vụ bao gồm cả việc đào tạo hàng giáo sĩ người Trung Hoa. Đó là khởi đầu của một mối quan hệ kéo dài hơn hai thế kỷ rưỡi, trải qua biết bao thăng trầm từ những giai đoạn phát triển mạnh mẽ cho đến những thời kỳ bị bách hại.

Cuối cùng, Trung Quốc đã trở thành một trong những chương huy hoàng nhất trong lịch sử truyền giáo của Tu Hội Truyền Giáo. Một ấn phẩm chính thức của Tu Hội Truyền Giáo (CM) đi kèm với phiên bản tiếng Anh của tác phẩm Lịch sử Tu Hội Truyền Giáo tại Trung Quốc, 1699–1950 ghi nhận rằng đã có hơn một nghìn linh mục và tu huynh thuộc Tu Hội Truyền Giáo đã phục vụ tại Trung Quốc trong suốt chiều dài lịch sử của hội tại đây, trong đó hơn 40 phần trăm là người Trung Quốc. Các Nữ Tử Bác Ái cũng đã đến Trung Quốc vào thế kỷ XIX và bắt đầu công việc của mình tại đây từ năm 1847.

Tên tuổi của Thánh Phanxicô Regis Clet, CM vị linh mục qua đời năm 1820 và Thánh Gioan Gabriel Perboyre, CM vị linh mục tử đạo năm 1840 đã trở thành một phần trong ký ức thiêng liêng của Gia đình Vinh Sơn trên toàn thế giới. Thánh Perboyre đặt chân đến Trung Quốc vào năm 1835, học tiếng Trung rồi đi đến các cộng đoàn Kitô hữu nhỏ bé. Sau này, Thánh Clet được phong thánh cùng với các vị tử đạo tại Trung Quốc, trong khi Thánh Perboyre trở thành vị thánh đầu tiên tại Trung Quốc xuất thân từ Tu Hội Truyền Giáo.

Tuy nhiên, câu chuyện về các vị tử đạo và các nhà truyền giáo ngoại quốc chỉ là một phần của bức tranh lớn. Có lẽ, sự phát triển quan trọng nhất lại diễn ra một cách âm thầm hơn: người Công giáo Trung Quốc bắt đầu trở thành linh mục, nữ tu, giáo lý viên và những người lãnh đạo trong chính Giáo hội của họ.

Khi các cấu trúc truyền giáo cũ tan rã vào giữa thế kỷ XX, yếu tố bản địa này đã trở thành yếu tố quyết định. Các nhà truyền giáo ngoại quốc buộc phải rời đi, các cộng đoàn tu trì trải qua những giai đoạn gián đoạn kéo dài, và việc duy trì kết nối với Gia đình Vinh Sơn ở những nơi khác trên thế giới trở nên vô cùng khó khăn. Mô hình truyền giáo cũ không thể tiếp tục vận hành như trước nữa.

Dẫu vậy, những gì còn sót lại không chỉ dừng lại ở ký ức.

Bảy thành viên Vinh Sơn tại Trung Quốc đại lục

Một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất đến từ chính Tu Hội Truyền Giáo vào đầu năm 2025.

Khi Cha Gregorio Banaga Jr., CM, Tổng Đại diện của Tu hội, đến thăm Tỉnh dòng Trung Quốc vào tháng 1, bản báo cáo chính thức đã cung cấp những thông tin chi tiết đến mức gây bất ngờ. Tỉnh dòng hiện có 28 anh em Vinh Sơn đang phục vụ tại ba khu vực: miền Bắc Đài Loan, miền nam Đài Loan và Trung Quốc đại lục. Trong đó, có 7 anh em Vinh Sơn đang sinh sống tại Trung Quốc đại lục.

Bản báo cáo tương tự cho thấy tình cảnh tế nhị mà họ đang phải đối mặt. Cha Banaga, CM, đã có thể gặp gỡ các anh em Tu Hội Truyền Giáo tại Đài Loan, nhưng ngài không thể đến thăm những anh em đang sống tại đại lục do những gì mà Tu hội mô tả một cách đơn giản là “các hạn chế gần đây”. Thay vào đó, ngài đã trò chuyện qua điện thoại với một trong số họ. Bản báo cáo không nêu tên, địa điểm hay công việc mục vụ của các anh em này, và chúng ta cũng không có lý do gì để cố gắng suy đoán nhằm lấp đầy những thông tin còn thiếu.

Điều quan trọng là một sự thật cốt yếu: Tu Hội Truyền Giáo hiện vẫn đang hiện diện tại Trung Quốc đại lục.

Sự hiện diện ấy tuy nhỏ bé, kín đáo và khó có thể quan sát từ bên ngoài biên giới, nhưng thực sự tồn tại.

Chỉ riêng điều đó thôi cũng đã khiến câu chuyện tại Trung Quốc ngày nay trở nên đáng chú ý. Tuy nhiên, sự hiện diện của các hội dòng hay tu hội bản địa còn làm cho câu chuyện ấy trở nên phong phú hơn nhiều.

Tại Bắc Kinh, sứ vụ truyền giáo đã bén rễ trên mảnh đất Trung Hoa

Hội Dòng Thánh Giuse Bắc Kinh có lẽ là ví dụ điển hình nhất.

Được Đức Giám mục Louis-Gabriel Delaplace, CM, thành lập vào năm 1872, đây là Hội dòng nữ tu giáo phận bản địa đầu tiên tại Trung Quốc. Đức Cha Delaplace, CM, đã hình dung về một cộng đoàn chuyên tâm phục vụ Giáo hội, xã hội và công cuộc truyền giáo. Lịch sử giáo phận Bắc Kinh mô tả mục đích ban đầu của Hội dòng bằng những thuật ngữ rất cụ thể: rao giảng Tin Mừng, giáo lý cho phụ nữ và trẻ em, cùng phục vụ người nghèo.

Hội Dòng đã kiên cường vượt qua những biến động trong lịch sử Trung Quốc hiện đại, rồi bắt đầu đón nhận các ứng sinh trở lại vào năm 1984, và chính thức tái lập đời sống cộng đoàn vào năm 1986. Những gì diễn ra sau đó không chỉ đơn thuần là nỗ lực duy trì một tổ chức mang tính lịch sử.

Vào tháng 5 năm 2025, Hội dòng đã công bố thông tin tuyển sinh ơn gọi, mang đến một cái nhìn khái quát đầy ấn tượng về đời sống hiện tại của họ: 49 nữ tu đã khấn trọn đời, một nữ tu khấn tạm và năm tập sinh. Các nữ tu đang phục vụ tại các giáo xứ, một viện dưỡng lão, các phòng khám, Trường học Xiangbo, cùng nhiều ban ngành khác nhau thuộc Tổng Giáo phận Bắc Kinh.

Hai tháng trước đó, hai nữ tu những người mà việc khấn dòng của họ đã mở đầu cho câu chuyện này đã thực hiện lời cam kết trọn đời.

Tại đây, sự chuyển đổi mang tính lịch sử trở nên rõ nét. Một anh em Vinh Sơn người Pháp vào thế kỷ XIX đã không thiết lập một tiền đồn thường trực của Pháp tại Bắc Kinh. Thay vào đó, ngài đã góp phần thành lập một hội dòng của người Trung Quốc, và chính những phụ nữ Trung Quốc đã tiếp nối và duy trì hội dòng đó qua nhiều thế hệ.

Sự khác biệt này là yếu tố cốt yếu nếu Gia đình Vinh Sơn trên toàn thế giới muốn thấu hiểu về Trung Quốc ngày nay.

Tại Ninh Ba, đặc sủng lan tỏa đến giáo dân

Đi về phía nam từ Bắc Kinh đến tỉnh Chiết Giang, một khía cạnh khác của câu chuyện dần lộ diện.

Tại Ninh Ba, một hội dòng thuộc giáo phận được biết đến qua các tên gọi tiếng Anh khác nhau như “Các Nữ tu Cứu rỗi các Linh hồn” (Sisters of Salvation of Souls) hoặc “Các Nữ tu cầu nguyện cho các linh hồn nơi Luyện ngục” (Daughters of Purgatory) có nguồn gốc từ năm 1892, gắn liền với hai nhà truyền giáo Vinh Sơn: linh mục Bernard Ibarruty, CM, và giám mục Paul-Marie Reynaud, CM. Hội dòng này được thành lập như một hội dòng giáo phận của người Trung Quốc, với sứ mệnh bao gồm việc giảng dạy giáo lý và giáo dục.

Sức sống hiện tại của hội dòng được ghi nhận rất rõ ràng. Vào tháng 3 năm 2025, hãng tin Fides (Agenzia Fides) đưa tin rằng hội dòng có khoảng 50 nữ tu và vẫn tiếp tục đón nhận các ơn gọi mới. Fides đặt sự phát triển này trong bối cảnh ơn gọi gia tăng rộng lớn hơn tại Giáo phận Ninh Ba.

Một sự kiện thú vị hơn nữa đã diễn ra vào năm trước.

Ngày 25 tháng 1 năm 2024, hội dòng đã cử hành lễ kỷ niệm 25 năm khấn trọn đời của một nữ tu. Trong cùng dịp này, 18 phụ nữ giáo dân đã cam kết trở thành những “người bạn” (Friends) đầu tiên của hội dòng, với lời hứa sống theo đặc sủng và linh đạo của hội dòng ngay trong đời sống thường nhật của họ. Họ đã đón nhận một bản quy luật được soạn thảo nhằm giúp họ tăng trưởng trong đức ái, đồng thời vẫn duy trì ơn gọi là người giáo dân.

Đối với bất kỳ ai am hiểu về Gia đình Vinh Sơn, sự phát triển này mang một ý nghĩa rất quen thuộc. Một đặc sủng, vốn khởi đầu trong một cộng đoàn tu trì, nay đang bắt đầu vượt ra khỏi khuôn khổ tu viện để bước vào đời sống của các Kitô hữu giáo dân.

Hơn một thế kỷ sau khi các nhà truyền giáo Vinh Sơn góp phần thiết lập hội dòng, di sản tinh thần của hội dòng ấy vẫn đang khơi nguồn cho những hình thức đời sống Kitô giáo mới.

Hai nữ tu trẻ tại Hàng Châu

Một hình ảnh khác gần đây đến từ Hàng Châu.

Các nữ tu Dòng Thánh Tâm Chúa Giêsu tại đây cũng khởi nguồn từ sự hiện diện của các nhà truyền giáo Vinh Sơn ở Chiết Giang. Các tư liệu lịch sử của Tu hội cho thấy hội dòng này bắt đầu từ thời Đức Giám mục Paul-Albert Faveau, CM, vào đầu thế kỷ XX; trong khi đó, lịch sử Công giáo địa phương ghi nhận rằng ngay từ thuở sơ khai, các nữ tu đã gắn bó với công việc mục vụ giáo xứ, giáo dục và chăm sóc sức khỏe.

Vào ngày 12 tháng 6 năm 2026, trong lễ Thánh Tâm Chúa Giêsu, hai tập sinh đã tuyên khấn lần đầu tại Hàng Châu. Đức Giám mục Giuse Dương Vĩnh Cường (Joseph Yang Yongqiang) đã chủ sự thánh lễ, cùng với 16 linh mục đồng tế; các nữ tu trong hội dòng và gần 600 giáo dân từ các giáo xứ trong giáo phận đã tham dự buổi lễ. Khi thánh lễ kết thúc, bề trên đã chính thức sai hai nữ tu mới tuyên khấn đến nhận nhiệm sở.

Một lần nữa, con số này thật khiêm tốn: chỉ có hai người.

Tuy nhiên, hai lời tuyên khấn đầu tiên vào năm 2026 này lại cho chúng ta biết một điều mà không cuốn niên giám lịch sử nào có thể truyền tải được. Điều đó minh chứng rằng công cuộc đào tạo vẫn đang diễn ra ngay lúc này. Điều đó cho thấy những phụ nữ trẻ đang gia nhập hội dòng. Điều đó khẳng định rằng một cộng đoàn bắt nguồn từ sứ vụ của các nhà truyền giáo Vinh Sơn không chỉ dừng lại ở việc tưởng nhớ quá khứ.

Cộng đoàn ấy đang tiếp tục sai người lên đường thực thi sứ mệnh ngay trong thời đại ngày nay.

Hoạt động bác ái không nhất thiết phải gắn với danh xưng Vinh Sơn

Sự hiện diện của gia đình Vinh Sơn còn được thể hiện qua những hình thức ít phổ biến hơn.

Văn phòng Dịch vụ Xã hội De Paul (De Paul Social Service Office) cho biết họ được Tỉnh dòng Trung Quốc thuộc Tu Hội Truyền Giáo thành lập vào năm 2013, nhằm hỗ trợ các tổ chức từ thiện tại Trung Quốc đại lục. Thay vì xây dựng một tổ chức Vinh Sơn quy mô lớn, văn phòng này chọn cách hợp tác với các đối tác địa phương: một số do chính các thành viên Vinh Sơn sáng lập, một số liên kết với các nữ tu thuộc giáo phận, và một số khác do giáo dân Công giáo hoặc Kitô hữu điều hành. Các tài liệu công khai của họ liệt kê nhiều dự án hoặc tổ chức đối tác tại các tỉnh như Cát Lâm, Hà Bắc, Sơn Đông, Giang Tây, Tứ Xuyên và Vân Nam.

Các số liệu chi tiết trên trang web của họ đã cũ, vì vậy không nên dùng làm thước đo cho các hoạt động hiện tại. Tuy nhiên, bản thân mô hình này rất đáng chú ý. Nó cho thấy một phương thức khác mà truyền thống Vinh Sơn đã áp dụng để phục vụ tại Trung Quốc: hỗ trợ các công việc bén rễ sâu tại địa phương, thay vì luôn đặt danh xưng Vinh Sơn làm trọng tâm.

Có lẽ điều này cũng phần nào giải thích lý do tại sao rất khó để nhận diện “Gia đình Vinh Sơn” nếu nhìn từ bên ngoài.

Học cách quan sát dưới một góc nhìn khác

Còn có những hội dòng và cộng đoàn khác tại Trung Quốc có lịch sử gắn bó với Gia đình Vinh Sơn. Một số có tên trong danh mục của các tổ chức Vinh Sơn; một số do các giám mục hoặc nhà truyền giáo Vinh Sơn sáng lập; số khác đã thay đổi tên gọi hoặc hình thức tổ chức theo thời gian. Thông tin công khai về tình trạng hiện tại của họ thường quá hạn chế hoặc không nhất quán, khiến việc đưa ra mô tả chính xác trở nên khó khăn.

Vì lý do đó, bất kỳ bài viết nào dựa trên các nguồn thông tin công khai đều không thể khẳng định là một bản thống kê đầy đủ.

Dẫu vậy, những bằng chứng hiện có cũng đủ để bác bỏ một quan niệm sai lầm phổ biến.

Trung Quốc đại lục không chỉ đơn thuần là nơi mà Gia đình Vinh Sơn từng hiện diện trong quá khứ.

Theo báo cáo năm 2025 của chính Tu Hội Truyền Giáo, hiện vẫn có bảy thành viên của Tu hội đang sinh sống tại đây. Tại Bắc Kinh, một hội dòng bản địa do một giám mục Vinh Sơn sáng lập hiện có hơn 50 nữ tu khấn trọn và tập sinh, đồng thời vẫn tiếp tục đón nhận các ơn gọi mới. Tại Ninh Ba, một hội dòng khác khởi nguồn từ các nhà truyền giáo Vinh Sơn hiện có khoảng 50 nữ tu và đã bắt đầu chính thức chia sẻ linh đạo của mình với các giáo dân nữ. Tại Hàng Châu, hai nữ tu mới cũng vừa tuyên khấn lần đầu vào tháng 6 năm 2026.

Những con số này khá khiêm tốn so với dân số khổng lồ của Trung Quốc. Dấu vết để lại trong công chúng cũng chỉ là những mảnh ghép rời rạc. Còn rất nhiều điều vẫn chưa được biết đến.

Tuy nhiên, có lẽ chương quan trọng nhất của câu chuyện này lại chẳng liên quan gì đến những con số.

Hơn ba thế kỷ kể từ khi những nhà truyền giáo thuộc Tu Hội Truyền Giáo đầu tiên đặt chân đến đất Trung Hoa, linh đạo gắn liền với thánh Vinh Sơn Phaolô đã vượt qua các rào cản ngôn ngữ, những giai đoạn chính trị khác nhau, các cuộc chiến tranh, sự bách hại, những biến đổi xã hội và cả những khoảng cách văn hóa mênh mông. Ở một số nơi, linh đạo này vẫn được duy trì một cách rõ nét bởi các thành viên thuộc Tu Hội Truyền Giáo. Ở những nơi khác, nó lại hiện diện trong các hội dòng tại Trung Quốc nơi mà những người sáng lập từng thuộc về truyền thống Vinh Sơn, nhưng các thành viên ngày nay đã hoàn toàn hòa nhập và gắn bó mật thiết với các giáo phận địa phương của họ.

Các nhà truyền giáo đã gieo trồng một điều gì đó mà giờ đây không còn hoàn toàn phụ thuộc vào chính họ nữa.

Và đó có lẽ chính là khía cạnh mang đậm tinh thần Vinh Sơn nhất trong toàn bộ câu chuyện này.

Tuần tới, chúng tôi sẽ rời đại lục để hướng về Hồng Kông, Ma Cao và Đài Loan, nơi các nhánh khác của Gia đình Vinh Sơn đã phát triển trong những điều kiện lịch sử và xã hội rất khác biệt và cũng là nơi vẫn còn hiện hữu những nhịp cầu kết nối thế giới Vinh Sơn rộng lớn hơn với Trung Quốc đại lục.

Nguồn: famvin.org

Ban Truyền thông chuyển ngữ.