Trí tuệ nhân tạo phục vụ nhân loại và Giáo hội

Lm. Stephen Wang

Dẫn nhập

Bài viết này không đề cập đến các rủi ro hay hiểm họa của trí tuệ nhân tạo (AI), chủ đề vốn đã được bàn luận ở nhiều nơi. Bài viết cũng sẽ không đi sâu vào những câu hỏi vốn thu hút sự quan tâm của tôi dưới góc độ một triết gia: bản chất của trí tuệ, ý thức, khả năng tự nhận thức, v.v. Thay vào đó, bài viết sẽ tập trung vào một chủ đề thực tiễn quan trọng: cách thức AI có thể phục vụ nhân loại và Giáo hội.

Trong cuốn sách How to Think About AI (Cách suy nghĩ về AI), Richard Susskind gợi ý rằng chúng ta nên bớt chú trọng vào việc AI “là gì” mà hãy tập trung nhiều hơn vào việc AI “làm được gì”. Ông thích dùng cụm từ “các hệ thống có năng lực vượt trội” hơn là “những cỗ máy thông minh”. Cách tiếp cận này chú trọng vào kết quả thay vì quy trình rất hữu ích để định hình nội dung cho bài viết này.

Bản thân tiêu đề của bài viết cũng mang chút mơ hồ. Nó có thể là một khẳng định: “AI phục vụ nhân loại và Giáo hội”. Cũng có thể là một câu hỏi: “Liệu AI có đang phục vụ nhân loại và Giáo hội không?”. Hoặc thậm chí là một thách thức: “Làm thế nào để AI có thể phục vụ nhân loại và Giáo hội?”. Chúng ta sẽ cùng khám phá cả ba ý nghĩa này trong suốt bài viết.

AI như một công cụ

Cho đến nay, phần lớn phản ứng từ phía Công giáo cũng như nhân loại nói chung đối với AI đều sử dụng thuật ngữ “công cụ”. Đây là khung tư duy được cả Đức Giáo hoàng Phanxicô và Đức Giáo hoàng Lêô sử dụng. Cách nhìn này hữu ích nhưng còn hạn chế, bởi nó có thể bộc lộ sự ngây thơ nhất định trước sức mạnh ngày càng lớn của AI cũng như những lợi ích tiềm tàng mà nó mang lại.

Vào ngày 21 tháng 6 năm 2025, Đức Giáo hoàng Lêô đã nhắc nhở chúng ta: “Không được quên rằng trí tuệ nhân tạo đóng vai trò như một công cụ vì lợi ích của con người chứ không phải để hạ thấp hay thay thế con người”. Một năm trước đó, tại hội nghị thượng đỉnh G7, Đức Giáo hoàng Phanxicô cũng khẳng định: “Về cơ bản, trí tuệ nhân tạo là một công cụ được thiết kế để giải quyết các vấn đề”.

Cách diễn đạt này rất hữu ích vì nó đặt con người vào vị trí trung tâm. Trí tuệ nhân tạo (AI) thực sự có thể được sử dụng cho những mục đích tốt đẹp, phục vụ cả nhân loại lẫn Giáo hội. Chúng ta đã thấy điều này diễn ra xung quanh mình:

• Trong môi trường làm việc: tự động hóa các công việc thường nhật, nâng cao hiệu suất và thúc đẩy đổi mới thông qua các nghiên cứu dựa trên AI.
• Trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe: cải thiện chẩn đoán, khám phá các loại thuốc mới, hỗ trợ phẫu thuật bằng robot và thiết kế các phương pháp điều trị cá nhân hóa.
• Đối với môi trường: mô hình hóa biến đổi khí hậu, tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng, cũng như thiết kế các công trình và phương tiện giao thông bền vững.
• Trong giáo dục: hỗ trợ học tập cá nhân hóa, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và cung cấp dịch vụ gia sư theo thời gian thực.
• Trong đời sống thường nhật: cung cấp các trợ lý thông minh, xe tự lái, bản đồ, ứng dụng dịch thuật và nhiều tiện ích khác.

Đối với Giáo hội, chúng ta cũng có thể thấy những cơ hội tương tự:

• Trong công cuộc loan báo Tin Mừng: sử dụng các công cụ truyền thông mới và dịch thuật theo thời gian thực cho các giáo xứ đa ngôn ngữ.
• Trong công tác giáo lý và đào tạo: xây dựng các tài liệu được thiết kế riêng cho người học và các giáo lý viên.
• Trong các hoạt động xã hội: xác định nhu cầu tại địa phương, điều phối sự hỗ trợ của giáo xứ dành cho người nghèo và người cao tuổi, cũng như kết nối với những người không thể rời khỏi nhà.
• Trong công tác quản trị: tinh giản cơ sở dữ liệu, tài chính và hoạt động truyền thông của giáo xứ.
• Trong đời sống phụng vụ và cộng đoàn: hỗ trợ âm nhạc phụng vụ, xây dựng các tài nguyên và ấn phẩm nghệ thuật, đồng thời hỗ trợ soạn thảo các bài suy niệm, bài giảng và những lời khuyên mục vụ.

Tất cả những điều này đang diễn ra, cho thấy trí tuệ nhân tạo (AI) có thể đóng vai trò là một công cụ hỗ trợ đắc lực và thiết thực giúp chúng ta thực hiện tốt hơn những công việc mà chúng ta vốn đã và đang làm.

Vượt xa khái niệm “công cụ”

Tuy nhiên, cách nhìn nhận này vẫn có hạn chế. Một công cụ chỉ giúp bạn hoàn thành một nhiệm vụ; nó không nhất thiết làm thay đổi bản chất công việc bạn đang làm, lý do bạn thực hiện công việc đó, hay chính con người bạn. Đó là lý do tại sao tôi cho rằng khái niệm “công cụ” chưa đủ để bao quát các suy tư về thần học hay mục vụ. AI không chỉ giúp chúng ta thực hiện công việc hiệu quả hơn, mà còn có tiềm năng thay đổi chính bản chất của những gì chúng ta làm.

Richard Susskind đã làm rõ quan điểm này một cách đầy thuyết phục trong tác phẩm How to Think About AI (Cách suy nghĩ về AI). Ông cho rằng chúng ta thường coi AI là phương tiện để tự động hóa các công việc hiện có. Nhưng AI còn có khả năng tạo ra sự đổi mới, thậm chí loại bỏ hoàn toàn một số công việc nhất định. Nó có thể định hình lại căn bản các hoạt động của con người, thường là theo những cách mà chúng ta không ngờ tới. Chẳng hạn:

• Trong y tế: AI sẽ không chỉ hỗ trợ các bác sĩ; nó có thể tạo ra sự đổi mới bằng cách phát triển các hệ thống phòng ngừa, giúp loại bỏ nhu cầu phẫu thuật hoặc các buổi thăm khám định kỳ. Susskind nhận định rằng con người không thực sự cần bác sĩ, họ cần sức khỏe.
• Trong đời sống gia đình: Thay vì chế tạo robot để ủi quần áo, AI có thể thiết kế ra các loại vải không bao giờ bị nhăn từ đó loại bỏ hoàn toàn nhu cầu ủi đồ. Tất nhiên, chúng ta đã có vải polyester, nhưng AI có thể mang đến cho chúng ta loại vải cotton không nhăn.
• Giáo dục: Các phần mềm giáo dục dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) hiện có thể cung cấp những gia sư cá nhân hóa, giúp cải thiện trải nghiệm học tập, đồng thời tạo thêm thời gian cho trẻ em giao lưu và vui chơi. Đây không phải là sự đối lập giữa “bạn đồng hành kỹ thuật số” và “các mối quan hệ thực tế”, mà là sự kết hợp tận dụng ưu điểm của cả hai. AI không chỉ đóng vai trò là trợ lý, mà còn là một đối tác giáo dục đầy sáng tạo, giúp nâng cao hiệu quả học tập.

Những ví dụ này nhắc nhở chúng ta rằng AI không chỉ dừng lại ở tự động hóa; nó còn có thể mang đến sự chuyển đổi căn bản trong cách chúng ta làm việc thông qua đổi mới sáng tạo, thậm chí loại bỏ một số vai trò vốn từng được coi là không thể thiếu. AI có thể định hình lại các mục tiêu mà chúng ta hướng tới cũng như cách chúng ta định nghĩa về sự thành công.

Sự chuyển đổi và tư duy dựa trên tầm nhìn

Susskind cho rằng thay vì chỉ đơn thuần tích hợp AI vào các hệ thống hiện có, chúng ta nên sử dụng nó để theo đuổi những mục tiêu đích thực của mình. Ông đưa ra một ví dụ đầy gợi mở: thay vì đặt câu hỏi “Tương lai của các bác sĩ phẫu thuật thần kinh sẽ ra sao?”, chúng ta nên hỏi “AI có thể giúp chúng ta giải quyết các vấn đề mà hiện nay các bác sĩ phẫu thuật thần kinh đang là giải pháp tối ưu nhất như thế nào?”. Sự thay đổi tư duy này, từ tư duy tập trung vào thể chế sang tư duy dựa trên tầm nhìn là vô cùng quan trọng. Đối với Giáo hội, điều này có nghĩa là thay vì tự hỏi AI sẽ tác động thế nào đến các hoạt động và vai trò hiện tại trong giáo xứ, chúng ta nên đặt câu hỏi: làm thế nào để AI hỗ trợ Giáo hội thực hiện sứ mệnh trường tồn của mình theo những cách thức mới và hiệu quả hơn?

Các mục tiêu của Giáo hội là gì? Những mục tiêu này có thể được diễn đạt theo nhiều cách khác nhau. Theo cách hiểu truyền thống: người Kitô hữu được mời gọi tôn vinh Thiên Chúa và thánh hóa các linh hồn. Hiến chế Lumen Gentium (Ánh sáng muôn dân) của Công đồng Vatican II mô tả Giáo hội là “trong Chúa Kitô, như một bí tích nghĩa là một dấu chỉ và công cụ của sự hiệp thông với Thiên Chúa và sự hiệp nhất của toàn thể nhân loại”.

Một cách diễn đạt khác: Chúa Giêsu Kitô là tư tế, ngôn sứ và vương đế; ơn gọi của người Kitô hữu và sứ mệnh của Giáo hội chính là tham dự vào ba sứ vụ của Chúa Kitô: giảng dạy, thánh hóa và cai quản. Từ đó, chúng ta đặt câu hỏi: AI có thể giúp chúng ta thực hiện ba trách nhiệm cốt lõi này một cách trung thành và hiệu quả hơn như thế nào?

• Làm thế nào để chúng ta đạt được hiệu quả tốt nhất trong ba sứ vụ: giảng dạy, thánh hóa và cai quản?
• Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể giúp chúng ta đạt được những mục tiêu này theo những cách mà trước đây chúng ta chưa từng hình dung tới như thế nào?

Những câu hỏi này có thể khiến chúng ta cảm thấy bất an. Chúng ta vốn đã quen với các cấu trúc ổn định, thay vì những thay đổi mang tính đột phá. Tuy nhiên, hãy nhớ rằng, Giáo hội luôn biết cách thích nghi các phương thức giảng dạy, phụng tự và quản trị của mình cho phù hợp với những công nghệ và nền văn hóa mới.

Những ví dụ về sự chuyển đổi trong lịch sử

Hãy nhìn lại lịch sử truyền thông: từ các bản chép tay đến máy in, từ phát thanh đến truyền hình, từ internet đến mạng xã hội. Mỗi bước chuyển mình đều thay đổi cách thức Giáo hội giảng dạy và loan báo Tin Mừng. AI có thể chính là bước chuyển đổi lớn tiếp theo.

• Giảng dạy: Trong thời kỳ mà phần lớn mọi người chưa biết chữ, đức tin được truyền đạt thông qua truyền miệng. Sự ra đời của máy in đã giúp hàng triệu người có thể tự đọc sách và nghiên cứu Kinh Thánh. Internet đã mở ra kho tàng giáo lý của Giáo hội cho tất cả mọi người trên thế giới. Nội dung cốt lõi của giáo lý vẫn không thay đổi, nhưng ngôn ngữ, cách hiểu và thần học đã không ngừng phát triển, còn các phương thức truyền thông thì liên tục được biến đổi. AI có thể giúp việc học hỏi trở nên cá nhân hóa hơn, linh hoạt hơn và mang tính toàn cầu hơn nữa.
• Thánh hóa và Phụng tự: Lời mời gọi sống đức tin, đức cậy và đức mến vẫn không thay đổi, nhưng các hình thức nên thánh đã tiến hóa qua nhiều thế kỷ. Từ lý tưởng tử đạo trong Giáo hội sơ khai, đến đời sống cộng đoàn hay đời sống ẩn tu của các vị thánh sa mạc; từ các hình thức đạo đức bình dân và cá nhân phát triển vào thời Trung cổ, cho đến lời mời gọi nên thánh dành cho mọi người tại Công đồng Vatican II. Bản thân AI không biết cầu nguyện, nhưng nó có thể hỗ trợ chúng ta cầu nguyện theo những cách thức mới, cung cấp sự hướng dẫn và tư vấn tâm linh dựa trên truyền thống Giáo hội, hoặc dẫn đưa chúng ta tiến sâu hơn vào đời sống bí tích của Giáo hội.
• Quản trị và Chăm sóc Mục vụ: Cấu trúc nền tảng của Giáo hội bắt nguồn từ Chúa Kitô và các Tông đồ. Giáo hội đã, đang và sẽ luôn là duy nhất, Thánh thiện, Công giáo và Tông truyền. Tuy nhiên, các cấu trúc tại giáo xứ và giáo phận đã thay đổi như thế nào qua nhiều thế kỷ? Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể biến đổi đời sống và công tác quản trị tại các giáo xứ và giáo phận, đồng thời giúp chúng ta phát triển những cấu trúc và kế hoạch mục vụ mà trước đây ta khó có thể hình dung tới. Dù AI không bao giờ có thể thay thế tình yêu mục vụ và các mối tương quan giữa con người với nhau, nó lại có thể tạo điều kiện cho những phương thức mới để hiện thực hóa tình yêu đó, cũng như giúp chúng ta kết nối theo những cách thức mới.

Trong tất cả các lĩnh vực này, AI có thể không hoàn hảo, nhưng đó không phải là vấn đề cốt yếu. Chúng ta không nên so sánh một Giáo hội hoàn hảo trong tưởng tượng với một Giáo hội có sự hỗ trợ của AI. Thay vào đó, hãy nhìn vào thực trạng còn nhiều khiếm khuyết của Giáo hội ngày nay và tự hỏi liệu một Giáo hội có sự hỗ trợ của AI sẽ tốt hơn hay tệ hơn. Đâu là những lợi ích so với các chi phí và rủi ro? Liệu chúng ta có thực sự đang hoàn thành sứ mệnh Kitô hữu của mình ngày hôm nay không? AI sẽ giúp ích hay cản trở chúng ta? Liệu nó có thể hỗ trợ chúng ta đạt được các mục tiêu và thực hiện những nhiệm vụ mà Chúa Giêsu đã giao phó?

Nhu cầu về các giới hạn và sự kế thừa

Dẫu vậy, vẫn cần phải có những giới hạn nhất định. Điều này đòi hỏi sự phân định sâu sắc. AI không phải là tác nhân đặt ra các mục tiêu cho Giáo hội; chính Chúa Kitô mới là Đấng thực hiện điều đó. Truyền thống hai nghìn năm của Giáo hội cung cấp sự khôn ngoan để định hướng cho việc sử dụng công nghệ. Bốn trụ cột trong Sách Giáo lý của Giáo hội Công giáo là đức tin, các bí tích, đời sống luân lý và cầu nguyện mang đến cho chúng ta một nền tảng cùng các “rào chắn bảo vệ” (theo cách gọi của giới công nghệ ngày nay):

• Đức tin: Kho tàng đức tin được Thiên Chúa mặc khải, được Chúa Kitô trao phó cho các Tông đồ, được truyền lại qua Kinh Thánh và Thánh Truyền, và được Huấn quyền của Giáo hội gìn giữ qua mỗi thế hệ. Những nền tảng cốt lõi của đức tin này không thể thay đổi, ngay cả khi có những sự phát triển hữu cơ theo thời gian.
• Bảy bí tích: Các bí tích có nguồn gốc từ sự thiết lập của Thiên Chúa. Mỗi bí tích đều bao gồm “chất thể” (yếu tố vật chất) và “mô thể” (những lời đọc cụ thể): chúng ta không thể số hóa bí tích Rửa tội hay tự động hóa bí tích Hòa giải. Phụng vụ công cộng của Giáo hội sẽ luôn đòi hỏi các Kitô hữu quy tụ cùng với các thừa tác viên của Giáo hội để thờ phượng Thiên Chúa với tư cách là Dân của Người.
• Đời sống luân lý: Các giới răn, các mối phúc, các nhân đức, những ân huệ và hoa trái của Chúa Thánh Thần, phẩm giá con người và công ích, các quyền và trách nhiệm của chúng ta, ơn gọi Kitô hữu, cùng với Học thuyết Xã hội của Giáo hội, tất cả những điều này đều bắt nguồn từ bản tính con người và từ ơn gọi Kitô hữu của chúng ta. Những yếu tố cốt lõi ấy sẽ không bao giờ thay đổi.
• Cầu nguyện: Mỗi người đều được mời gọi bước vào tình bạn cá vị với Chúa Giêsu Kitô, sống trong đức tin, đức cậy và đức mến, hướng tới sự thánh thiện. Cuộc gặp gỡ với Thiên Chúa mang tính cá vị và tràn đầy ân sủng. Công nghệ không bao giờ được phép thay thế Thiên Chúa, nhưng nó có thể góp phần vun đắp tình bạn của chúng ta với Ngài.

Sự phát triển trong Giáo hội Công giáo mang tính hữu cơ chứ không phải là một cuộc cách mạng. Tuy nhiên, trong khuôn khổ đó, vẫn còn rất nhiều không gian cho sự đổi mới sáng tạo.

Từ Công cụ đến Người bạn đồng hành

Nếu quan niệm coi trí tuệ nhân tạo (AI) chỉ như một “công cụ” là quá hạn hẹp, có lẽ chúng ta nên sử dụng những cách diễn đạt phong phú hơn, mượn từ lĩnh vực quản trị nhân sự và lý thuyết tổ chức:

một công cụ giúp bạn hoàn thành một nhiệm vụ;

một trợ lý giúp bạn thực hiện một dự án;

một đồng nghiệp cùng cộng tác và hỗ trợ bạn trong công việc hằng ngày;

một quản lý giám sát các hoạt động cụ thể và xây dựng các chiến thuật;

một nhà lãnh đạo hoạch định chiến lược bao quát;

một người sáng lập tạo ra tầm nhìn định hướng.

AI sẽ không bao giờ là người sáng lập, chỉ một mình Chúa Kitô mới là Đấng đặt ra tầm nhìn. Nhưng tại sao lại giới hạn AI trong vai trò một công cụ? Liệu AI có thể đóng vai trò là một trợ lý, một đồng nghiệp, thậm chí là một quản lý, hay xa hơn nữa là một người lãnh đạo trong sứ mệnh của Giáo hội? Nhiều Kitô hữu có thể sẽ lập tức phản đối ý tưởng này và đưa ra vô số lý do tại sao AI không thể thay thế con người. Tôi rất tò mò muốn biết AI sẽ tham gia sâu đến mức nào vào sứ mệnh của Giáo hội.

Hiện nay, nhiều người đã bắt đầu sử dụng AI để xây dựng các chiến lược truyền giáo hoặc quản lý kế hoạch cho giáo xứ. Theo thời gian, các hệ thống AI có thể cộng tác với chúng ta như những người bạn đồng hành đáng tin cậy. Tuy nhiên, chúng ta phải luôn tỉnh táo trước một chân lý thần học: AI có thể quản lý các hoạt động, nhưng không thể xác định mục đích của chúng ta. Chỉ có Chúa Kitô mới có thể làm được điều đó.

Khi công nghệ biến đổi chính nhân loại về mặt thể chất, nhận thức và thậm chí là tâm linh Giáo hội cũng cần suy ngẫm lại cách thức phục vụ một nhân loại đang không ngừng thay đổi này. Chúng ta đang bước vào một lĩnh vực mà Donald Rumsfeld từng gọi là vùng đất của “những điều chưa biết mà chúng ta còn không biết là mình chưa biết” (unknown unknowns).

Kết luận

Trở lại với tiêu đề bài viết: Tôi hy vọng rằng trí tuệ nhân tạo (AI) có thể được sử dụng để phục vụ nhân loại và Giáo hội. Việc sử dụng hay không sử dụng AI đều tiềm ẩn những rủi ro đối với Giáo hội. AI chắc chắn có thể đóng vai trò như một công cụ, nhưng tuyệt đối không được làm lung lay nền tảng đức tin Công giáo hay vai trò trọng tâm của các mối tương quan giữa người với người. Tuy nhiên, tôi cho rằng chúng ta nên cởi mở trước những tác động sâu rộng hơn mà AI có thể mang lại cho đời sống Công giáo. Liệu AI có thể hỗ trợ Giáo hội trong việc giảng dạy, thánh hóa và quản trị một cách khôn ngoan hơn, hiệu quả hơn không? Nếu xác định rõ ràng các nền tảng và mục tiêu của mình, chúng ta sẽ bớt e ngại hơn trong việc sử dụng AI để đạt được những mục tiêu đó.

Trong bài viết này, tôi chưa đề cập đến những cái giá phải trả hay các hệ quả ngoài ý muốn khi người Kitô hữu sử dụng AI những vấn đề có thể rất đáng kể. Tôi chỉ muốn khơi gợi sự cởi mở đối với những lợi ích tiềm năng, để đảm bảo rằng AI thực sự luôn phục vụ nhân loại và Giáo hội.

Nguồn: catholicsocialthought.org.uk/

Ban Truyền thông chuyển ngữ.