TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI), CÔNG NGHỆ VÀ BẠO LỰC [Loạt bài về Đời sống Vinh Sơn 2026 – Tuần 39]

Trong chuyến thăm Pháp năm nay, Đức Giáo hoàng Leo đã cảnh báo các nhà lãnh đạo chính trị và giới trẻ đừng để bị mê hoặc bởi “thiên đường máy móc” trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

Ngài nói: “Để không đánh mất bản chất con người giữa một ‘thiên đường máy móc’ đang xâm lấn và định hình cuộc sống thường nhật, chúng ta cần cấp thiết được giáo dục về khả năng phân định đạo đức và nhận biết những giá trị thiện lành về mặt luân lý.”

Dù đồng tình với Đức Giáo hoàng, tôi e rằng cách ví von về một “thiên đường” có phần quá lạc quan. Tôi không muốn trở thành kẻ gieo rắc bi quan, nhưng thực tế mà mọi người đang dần trải nghiệm lại giống một “địa ngục”, nơi công nghệ và các thuật toán vô tình dẫn dắt chúng ta đến bạo lực.

Bên cạnh bạo lực lộ liễu tại các vùng chiến sự, còn tồn tại một dạng bạo lực tiềm ẩn trong công nghệ kỹ thuật số. Giới chuyên môn gọi đó là “Nền kinh tế của sự phẫn nộ” (Rage Economy). “Ngành công nghiệp phẫn nộ” này có thể châm ngòi cho những cơn thịnh nộ khi lái xe, các vụ xả súng trường học hay thậm chí là chiến tranh thế giới. Lần đầu tiên trong lịch sử, những quả bom cướp đi sinh mạng người vô tội được vận chuyển bởi máy bay không người lái, được điều khiển từ xa qua máy tính, và được chúng ta chứng kiến ​​một cách sống động ngay trên màn hình kỹ thuật số.

Hãy bắt đầu với những trải nghiệm thường ngày trên mạng xã hội. Chúng ta biết rằng các thuật toán kỹ thuật số thường ưu tiên những cảm xúc tiêu cực mạnh mẽ như giận dữ, sợ hãi và phẫn nộ. Những lợi ích về tài chính và tâm lý sẽ đến cùng với sự gia tăng về lượng người theo dõi (followers), lượt thích (likes) và lượt chia sẻ (shares). Các nghiên cứu chỉ ra rằng chính những cảm xúc tiêu cực này tạo ra mức độ tương tác cao nhất. Và trong thế giới mạng xã hội, tương tác chính là yếu tố then chốt quyết định tất cản của ván cờ truyền thông xã hội.

Các nhà sáng tạo nội dung và người có sức ảnh hưởng (influencer) dễ dàng thúc đẩy mọi người phản ứng với những nội dung khơi dậy sự phẫn nộ hơn là những bài đăng vui nhộn. Những nội dung “câu giận dữ” (rage bait) thường hấp dẫn và thu hút tương tác mạnh mẽ hơn. Những meme (mim) là một hình ảnh, video ngắn, ảnh GIF hoặc câu nói hài hước được lan truyền với tốc độ nhanh chóng từ người này sang người khác trên Internet mang tính chia rẽ, gây sốc và thổi phồng tâm lý bè phái, bất kể sai lệch đến đâu, chắc chắn vẫn đảm bảo thu hút được khán giả.

Triết gia đương đại Yuval Noah Harari, tác giả cuốn sách “Nexus” (Lược sử các mạng lưới thông tin từ thời Đồ đá đến kỷ nguyên AI), lập luận rằng sự phẫn nộ trên mạng là sản phẩm phụ có chủ đích của các thuật toán mạng xã hội, vốn được thiết kế để chiếm lĩnh tâm trí con người nhằm mục đích trục lợi. Tóm lại, càng nhiều tương tác thì lợi nhuận thu về cho các chủ sở hữu và người kiểm soát công nghệ càng lớn.

Và để lôi kéo sự tương tác của mọi người, chúng ta liên tục bị “nhồi nhét” những nội dung khơi gợi sự giận dữ và phẫn nộ. Mà chẳng hay biết, những điều này đã dần trở thành một phần trong văn hóa thường nhật của chúng ta. Harari ví tâm trí như một hệ sinh thái bị định hình trực tiếp bởi “chế độ dinh dưỡng kỹ thuật số” mà nó tiếp nhận. Nếu người dùng liên tục tiêu thụ luồng thông tin đã được thuật toán tối ưu hóa để khơi dậy lòng thù hận, thì tâm trí họ chắc chắn cũng sẽ bị lấp đầy bởi những điều tương tự.

Chúng ta tự hỏi, học sinh tại một ngôi trường ở Mindanao đã học được những lời lẽ đầy thù hận ấy từ đâu khi Tổng thống đến thăm? “Ước gì [chiếc trực thăng] nổ tung.” “Ông ta đang vội, coi chừng bị bắn đấy.” “Phê thuốc rồi!” Câu trả lời là: từ sự phẫn nộ trên mạng của người lớn tràn lan khắp các nền tảng xã hội! Các vlogger và “troll” (kẻ chuyên gây rối) ủng hộ Duterte đã thành thạo chiêu trò này từ chiến dịch tranh cử Tổng thống năm 2016.

Vậy học sinh ở Tacloban hay Zamboanga lấy đâu ra động cơ muốn giết chóc? Có lẽ mọi chuyện bắt đầu từ những trò chơi như Roblox hay Gorebox, những tựa game phổ biến trong giới học sinh. Mặc dù các trò chơi như Roblox có các quy tắc an toàn, nhưng chúng lại bị những kẻ xấu trên mạng như nhóm “764” hay “TCC” (Cộng đồng Tội phạm Thực tế – True Crime Community) tìm cách lách luật để tiếp cận trẻ em, lôi kéo các em vào con đường cực đoan bạo lực mang tư tưởng hư vô (NVE).

Quá trình “dụ dỗ và thao túng” (grooming) bắt đầu bằng việc thu thập thông tin cá nhân của trẻ (tuổi, số điện thoại, địa chỉ hoặc tên trường học) để đổi lấy loại tiền ảo được sử dụng trong các ứng dụng này. Các nhiệm vụ độc hại diễn tiến qua nhiều cấp độ từ tự làm hại bản thân, ngược đãi động vật cho đến tống tiền và nhiều hành vi khác. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, người chơi phải tải bằng chứng lên ứng dụng để chứng minh sự tuân thủ. Điều này có thể lý giải tại sao các vụ xả súng tại trường học gần đây lại được phát trực tiếp trên Facebook.

Nếu trẻ em vốn là đối tượng dễ bị tổn thương từ chối làm theo, chúng sẽ bị tống tiền bằng chính những thông tin cá nhân đã chia sẻ trước đó hoặc bị đe dọa xóa tài khoản. Hơn nữa, việc sử dụng tên và ảnh giả giúp duy trì sự ẩn danh, tạo tâm lý tự tin để người chơi thực hiện bất kỳ nhiệm vụ nào được giao. Dù cuộc điều tra về vụ xả súng tại trường học ở Philippines vẫn đang tiếp diễn, chúng ta biết rằng đây là những con đường phổ biến để kẻ xấu thao túng và lôi kéo các nạn nhân dễ bị tổn thương.

Mối nguy hại này là hoàn toàn có thật; bằng chứng là Liên minh Châu Âu (EU) đã cấm trẻ em dưới 14 tuổi sử dụng mạng xã hội, đồng thời quy định rằng nếu cho phép thanh thiếu niên từ 15-18 tuổi mở tài khoản cá nhân, thì phải đi kèm với các biện pháp kiểm soát an ninh nghiêm ngặt.

Trong thông điệp mới nhất mang tên“Magnifica Humanitas”, Đức Giáo hoàng Leo đã cảnh báo về mối nguy hại này trong bối cảnh công nghệ kỹ thuật số hiện đại. Ngài chỉ ra rằng những “sự lệ thuộc mới” này hạn chế quyền tự do của con người, dẫn đến các hình thức nô lệ hóa mới trong thời đại chúng ta. Khi những người trẻ đang cô đơn và lạc lõng tìm kiếm bản sắc cũng như cảm giác thuộc về, các ứng dụng và cộng đồng trực tuyến đầy bạo lực này lại giam hãm họ trong những cơn nghiện ngập mới. Chúng không giúp định hình con người họ, mà thay vào đó lại biến họ thành nô lệ.

Không nên xem nhẹ những hình thức nghiện ngập tinh vi gắn liền với cái mà Đức Giáo hoàng gọi là “nền kinh tế chú ý kỹ thuật số” (digital attention economy), bởi lẽ “các nền tảng và dịch vụ thường được thiết kế để chiếm dụng thời gian và sự chú ý của người dùng, khai thác những điểm yếu và làm suy yếu sự tự do nội tại của họ” (MH, # 170). Việc các thuật toán thao túng tâm trí giới trẻ dẫn đến những sự lệ thuộc mới và sự kiểm soát xã hội, mà phần lớn trong số đó chứa đựng bạo lực, sự giận dữ và lòng thù hận.

“Khi các mô hình kinh doanh phát triển dựa trên những điểm yếu của con người,” Đức Giáo hoàng tiếp tục, “con người bị đối xử như một phương tiện thay vì một đích đến; những ai thiết kế hoặc tài trợ cho các hệ thống như vậy phải gánh vác trách nhiệm đạo đức không thể chối bỏ. Cần cấp thiết thúc đẩy các công nghệ giúp củng cố sự tự do nội tại thông qua việc giáo dục về sự chừng mực trong thế giới kỹ thuật số và bảo vệ trẻ vị thành niên, qua đó chống lại các mô hình khai thác sự yếu đuối của con người.”

Nền tảng của toàn bộ cấu trúc thuật toán này không chỉ mang tính đạo đức hay thực tiễn chẳng hạn như nhu cầu dạy tính kỷ luật hay rèn luyện tư duy phản biện. Vấn đề thực sự cốt lõi nằm ở chiều sâu hơn: đó là vấn đề nhân học về cách chúng ta nhìn nhận con người trong kỷ nguyên AI.

“Cội rễ của những vấn đề này nằm ở tư duy kỹ trị và hậu nhân bản,” Đức Giáo hoàng Leo nói, “tư duy có xu hướng coi con người như một đối tượng để thao túng hoặc một nguồn lực cần tối ưu hóa, loại bỏ mọi rào cản ngăn chặn việc theo đuổi lợi nhuận bất chấp giới hạn. Hiệu quả được đặt lên hàng đầu thay vì sự tôn trọng đối với tự do và phẩm giá con người” (MH, # 172).

Rốt cuộc, những con người không được tối ưu hóa và mang khiếm khuyết sẽ bị coi là “hạng hai” và cuối cùng bị loại bỏ, kiểm soát, khuất phục, thao túng hoặc tiêu diệt. Trong kỷ nguyên kỹ thuật số, chúng ta chẳng hề tốt đẹp hơn thời trung cổ hay thời kỳ thuộc địa. Thay vì giải phóng, trớ trêu thay, chúng ta lại đang tạo ra những kiểu nô lệ mới “bị trói buộc bởi xiềng xích kinh tế và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số”.

Tuy nhiên, bất chấp những cảnh báo này, Đức Giáo hoàng Leo không muốn chúng ta bài trừ công nghệ, mà thay vào đó, ngài nhắc nhở chúng ta phải luôn biết sáng suốt phân định.

“Thái độ của chúng ta đối với công nghệ,” ngài nói, “không bao giờ được phép mang tính thù địch, bởi vì ‘tiến bộ công nghệ là một phần trong kế hoạch của Thiên Chúa dành cho công trình sáng tạo’… Tuy nhiên, điều này đòi hỏi sự sáng suốt trong việc hoạch định phương pháp, đánh giá, lựa chọn nền tảng, bảo vệ dữ liệu và đảm bảo quyền tiếp cận công bằng” (xem Drawing New Maps of Hope).

Bởi vì “một thế giới mà ở đó máy móc dù tinh vi và nhanh nhạy hơn con người lại là những thực thể quyết định ném bom vào những người dân vô tội không có khả năng tự vệ, thì quả thực sẽ vô cùng đáng sợ,” ngài viết trong Thông điệp Magnifica Humanitas.

Con đường của người Kitô hữu là con đường hòa bình. Lời nói của chúng ta thường thô bạo, đầy bạo lực và mang tính “gây chiến”. Vì vậy, chúng ta hãy bắt đầu bằng việc “giải giáp” lời nói, ngôn ngữ thường ngày và mọi phát ngôn của mình. Một lời nói tử tế, một nụ cười hiền hòa, một bàn tay rộng mở chính là liều thuốc giải độc đơn giản nhưng hiệu quả cho một thế giới đầy bạo lực.

“Đóng góp đầu tiên mà chúng ta có thể thực hiện để xây dựng một nền văn minh nhân bản hơn,” Đức Giáo hoàng Leo nói, “chính là biết chú tâm đến lời nói của mình. Hãy giải giáp lời nói, và chúng ta sẽ góp phần giải giáp cả thế giới” (MH, # 214).

Vào ngày 27 tháng 9 vừa qua là lễ kính Thánh Vinh Sơn Phaolô, một trong những nhà truyền giáo vĩ đại nhất mọi thời đại. Câu hỏi đặt ra cho chúng ta là: làm thế nào để thực hiện sứ mạng truyền giáo trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI)?

Trong bộ phim Monsieur Vincent, cụ già Vinh Sơn đã đưa ra lời khuyên cuối cùng cho Jeanne, một nhân vật hư cấu đại diện cho một nữ tu trẻ thuộc Tu Hội Nữ Tử Bác Ái, người sắp lần đầu tiên lên đường mang súp đến cho người nghèo. Tôi thích việc nhân vật này là hư cấu, bởi vì chị ấy đại diện cho tất cả chúng ta.

Ngài nói rằng: “Jeanne à, con sẽ thấy rằng làm việc thiện là một gánh nặng lớn, nặng hơn cả chiếc nồi súp và giỏ bánh mì kia. Nhưng con phải luôn giữ được sự dịu dàng và nụ cười của mình. Việc trao đi súp và bánh mì chưa phải là tất cả những gì người giàu có thể làm. Con là người tôi tớ nhỏ bé của người nghèo khổ người tôi tớ của lòng bác ái luôn mỉm cười và giữ tinh thần vui vẻ.

“Họ chính là những người chủ của con vốn vô cùng nhạy cảm và hay đòi hỏi, như con sẽ sớm nhận ra nhưng họ càng xấu xí, bẩn thỉu, càng bất công và cay nghiệt bao nhiêu, thì con lại càng phải dành cho họ nhiều tình yêu thương bấy nhiêu. Chỉ nhờ vào tình yêu thương của con và chỉ nhờ tình yêu thương ấy thôi người nghèo mới tha thứ cho con vì những ổ bánh mì mà con trao tặng.”

Chỉ thông qua lòng tốt và sự dịu dàng chứ không phải bằng bạo lực hay quyền lực chúng ta mới có thể chữa lành thế giới đầy thương tổn này.

Cha Daniel Franklin E. Pilario, CM.

Nguồn: adamson.edu.ph/

Ban Truyền thông chuyển ngữ.