Cha Armada Riyanto, CM.

“Trách nhiệm” theo “Chúa tể những chiếc nhẫn” như được trích dẫn trong thông điệp Magnifica Humanitas (số 213).

“Nhiệm vụ của chúng ta không phải là làm chủ mọi dòng chảy của thế giới, mà là làm những gì trong khả năng của mình vì những năm tháng mà chúng ta đang sống, nhổ tận gốc cái ác trên những cánh đồng mà chúng ta biết, để những người đến sau chúng ta có được mảnh đất sạch để canh tác” (J.R.R. Tolkien, Chúa tể những chiếc nhẫn III, Quyển V, Chương IX).

Ngoài Tolkien, Thông điệp Magnifica Humanitas cũng trích dẫn và tham khảo Victor Frankl (Chú thích 133, Con người đi tìm ý nghĩa: Giới thiệu về liệu pháp ý nghĩa), một tác giả người Do Thái và là người sống sót sau trại tập trung Auschwitz, cũng như một nữ triết gia Hannah Arendt (Chú thích 143, Nguồn gốc của chủ nghĩa toàn trị III).

Chú giải mang tính thực tiễn

Những lời trích dẫn từ tác phẩm Chúa tể những chiếc nhẫn III trong Thông điệp Magnifica Humanitas  đến từ Gandalf, một trong những nhân vật chính trong bộ phim chuyển thể đoạt giải Oscar—mà trùng hợp thay, cũng là bộ phim yêu thích của tôi. Cuốn tiểu thuyết được viết bởi một tác giả Công giáo sùng đạo, một giáo sư, một nhà văn chương triết học và một nhà ngữ văn học người Anh, thông thạo nhiều ngôn ngữ, bao gồm cả việc dịch Sách Jonah, được biên soạn thành Kinh thánh Jerusalem. Ông đã viết bộ ba tiểu thuyết bán chạy nhất Chúa tể những chiếc nhẫn, cụ thể là phần đầu tiên, “Hiệp hội của chiếc nhẫn”; phần thứ hai, “Hai tòa tháp”; và phần thứ ba, “Sự trở lại của nhà vua”. Hơn nữa, ông cũng viết cuốn tiểu thuyết Người Hobbit (the Hobbit), cũng là một bộ ba tiểu thuyết.

Tolkien từng được hỏi liệu Chúa tể những chiếc nhẫn có miêu tả những hành động tàn bạo của Hitler và tay sai của hắn trong suốt lịch sử Thế chiến II hay không. Ông trả lời rằng một cách để hiểu cuốn tiểu thuyết của ông không phải là thông qua việc diễn giải bằng cách tìm ra sự tương đồng giữa cốt truyện hay ẩn dụ hóa các nhân vật, mà là thông qua phương pháp diễn giải ứng dụng. Điều này có nghĩa là Chúa tể những chiếc nhẫn có thể được áp dụng cho những tội ác của chế độ độc tài Hitler hoặc bất kỳ sự kiện nào từ bất kỳ thời đại nào, chẳng hạn như những tội ác của chế độ độc tài Trật tự Mới hoặc những tội ác của các thảm kịch năm 1965 hoặc 1998 ở Indonesia, hoặc những sự kiện tương tự.

Những hành vi tàn bạo không nên chỉ giới hạn ở một hoặc hai cá nhân—một tổng thống, một chủ tịch quốc hội, hay bất kỳ ai khác. Những hành vi tàn bạo thường mang hình thức của các hệ thống: cấu trúc chính trị-kinh tế, chính sách chính trị, khung pháp lý, hệ thống phân biệt đối xử, lòng tham của các quan chức, v.v. Chúng ta thường tự hỏi: tất cả những điều xấu xa đang hoành hành trong cuộc sống của chúng ta đến từ đâu? Tại sao tham nhũng lại tràn lan; tại sao luật pháp lại bất công; tại sao rừng bị tàn phá, sông ngòi bị ô nhiễm, tài nguyên thiên nhiên bị cướp bóc—và tiền đi đâu; tại sao nền kinh tế của chúng ta lại hỗn loạn trong khi những người nắm quyền lại sống xa hoa, đi du lịch bất cứ nơi nào họ muốn; tại sao lương giáo viên lại thấp và các bác sĩ ở vùng sâu vùng xa phải vật lộn với điều kiện thiếu thốn… và vô số những câu hỏi “tại sao” khác liên quan đến những điều xấu xa đang lan rộng nhanh chóng. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI), tại sao các quốc gia lại đe dọa và khuất phục lẫn nhau thông qua sự phát triển không kiểm soát của AI?

Tiểu thuyết Chúa tể những chiếc nhẫn

Chúng ta nên hiểu Chúa tể những chiếc nhẫn như thế nào, theo trích dẫn của Magnifica Humanitas? Những người yêu thích phim có thể không thích bộ phim dài lê thê đó nếu họ chưa đọc cuốn tiểu thuyết cũng dài không kém. Trên thực tế, Chúa tể những chiếc nhẫn là một minh họa xuất sắc của tác giả về “Câu chuyện về việc nhổ tận gốc rễ của mọi điều ác”. “Cội rễ của mọi điều ác” trong tiểu thuyết được hiểu là “Chiếc nhẫn”. Câu chuyện về “Chiếc nhẫn” trong tiểu thuyết rất phức tạp. Thực tế có “chín chiếc nhẫn”, nhưng một chiếc nhẫn sẽ thống trị tất cả, làm chủ tất cả và đánh bại những chiếc khác. Chủ nhân của chiếc nhẫn đó là Sauron, kẻ có thể được mô tả là nguồn gốc của mọi điều ác. Sauron đã bị đánh bại bởi một vị vua hùng mạnh tên là Isildur. Ngón tay của Sauron bị chặt đứt, và chiếc nhẫn bị lấy đi. Sau đó, “linh hồn của Sauron” vẫn còn sống. Tuy nhiên, do lòng tham quyền lực quá lớn, chiếc nhẫn không bị phá hủy mà thay vào đó được Isildur đeo và sau đó bị mất.

Tất cả những ai tìm thấy và đeo chiếc nhẫn đều luôn bị ám ảnh bởi sức mạnh phi thường của nó. Nhiều vị vua, con người và các sinh vật khác đã tranh giành, gây chiến và tìm cách sở hữu chiếc nhẫn. Cuối cùng, chiếc nhẫn rơi vào tay một người Hobbit tên là Bilbo và sau đó được truyền lại cho cháu trai của ông, Frodo, người đã ném chiếc nhẫn về đúng vị trí của nó: miệng núi lửa Mordor.

Phải chăng những người Hobbit không bị sức mạnh tà ác của chiếc nhẫn chế ngự? Bilbo và Frodo, hai nhân vật chính trong tiểu thuyết, đã thoát khỏi sự kiểm soát của chiếc nhẫn nhờ sự hướng dẫn của “trí tuệ” từ Gandalf, một trong những pháp sư thông thái. Và, với sự giúp đỡ của người bạn Sam, Frodo đã rất khó khăn mới ném được nó xuống miệng núi lửa Mordor. Tuy nhiên, một người Hobbit khác, Smeagol, lại bị chiếc nhẫn điều khiển và sống trong một hang động tối tăm, ăn cá sống, và cuộc sống của anh ta biến thành Gollum—một sinh vật kỳ lạ và cô lập, xa rời cuộc sống yên bình và tốt đẹp. Gollum không còn “ngôn ngữ” (anh ta không có văn hóa nào cả) và không có bạn bè, vì anh ta cũng đã giết em trai mình, Degol. Anh ta sống một cuộc đời bị nguyền rủa. Sự tồn tại của anh ta bị ám ảnh bởi lòng tham quyền lực của chiếc nhẫn.

Câu chuyện về việc loại bỏ Chiếc Nhẫn, nguồn gốc của mọi điều ác, liên quan đến nhiều sự hy sinh từ nhiều bên: các vị vua cùng quân đội của họ, cũng như các vương quốc của những sinh vật khác như Tiên, Người Lùn, Người Hobbit, pháp sư,  chính con người, và thậm chí cả cõi chết. Đó là lý do tại sao cuốn sách đầu tiên có tựa đề là Hiệp Hội Chiếc Nhẫn (một hiệp hội để tiêu diệt Chiếc Nhẫn).

Chúa tể của những chiếc nhẫn III: Sự Trở Lại của Nhà vua miêu tả sự trở lại của một vị vua tên là Aragorn, người thừa kế hợp pháp của Vua Isildur, người cai trị các vương quốc Gondor và Arnor, người đã giết Sauron ở đầu câu chuyện về Chiếc Nhẫn. Thủ đô của vương quốc ông được gọi là Minas Tirith, cao vút như một ngọn núi, vô cùng xinh đẹp và văn minh, trở thành chiến trường của một trận chiến sinh tử xuyên suốt câu chuyện về Chiếc Nhẫn. Đồng thời, Frodo và Sam đang vật lộn để ném Chiếc Nhẫn vào miệng núi lửa Mordor, bị truy đuổi và chống đối bởi sinh vật Gollum.

Chính trong trận chiến tổng lực tại cung điện Minas Tirith, Gandalf đã thốt lên những lời được Đức Giáo hoàng Leo XIV trích dẫn trong thông điệp Magnifica Humanitas, số 213. Bối cảnh của câu trích dẫn nằm trong cuộc thảo luận về Xây dựng nền văn minh Tình yêu và ý nghĩa của trách nhiệm.

Nền văn minh Tình yêu

Nền văn minh Tình yêu là gì và trách nhiệm là gì trong thông điệp mới nhất của Đức Giáo hoàng Leo XIV? Nền văn minh Tình yêu không hàm ý một ý nghĩa lãng mạn, một nền văn minh tràn đầy “tình yêu”. Thay vào đó, như trong Tin Mừng Maccô 4, 26–32 (Magnifica Humanitas, 210), nền văn minh này giống như “một hạt giống nhỏ như hạt cải; tuy rất nhỏ, nhưng khi nó lớn lên và phát triển, nó trở thành một cây che bóng mọi thứ, và nhiều chim sẽ làm tổ trong đó”. Với sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, sẽ trái ngược với nền văn minh tình yêu nếu chúng ta chỉ xem cuộc sống trên thế giới này như một thực tại của cuộc chiến chống lại cái ác mà thôi. Chúng ta phải xây dựng một thế giới dựa trên nền văn hóa hòa bình, đề cao các nguyên tắc đoàn kết, quan hệ hòa bình, theo đuổi chân lý, tình bạn và sự quan tâm lẫn nhau. Chứ không phải một lối sống dựa trên hận thù, trả thù, thất bại lẫn nhau và âm mưu hủy diệt người khác.

Mọi người đều có trách nhiệm theo bản chất của họ

Và “trách nhiệm” ở đây có nghĩa là gì? Điều khá thú vị là Đức Giáo hoàng Leo không trích dẫn khái niệm đạo đức trách nhiệm theo Aristotle, Thomas Aquinas hay các triết gia cổ điển khác, mà lại là một tác giả hiện đại, J.R.R. Tolkien, người đã viết một cuốn tiểu thuyết sau Thế chiến II. Tác giả này rất nổi tiếng vì cuốn tiểu thuyết của ông đã được đạo diễn Peter Jackson người New Zealand chuyển thể thành phim điện ảnh, nhờ đó cuốn tiểu thuyết của Tolkien trở nên rất phổ biến trên toàn thế giới.

Theo Gandalf, nhân vật hư cấu trong tiểu thuyết Chúa tể những chiếc nhẫn, trách nhiệm là bổn phận của mỗi người trong bối cảnh cuộc sống của chính họ. Trách nhiệm không nhất thiết phải có quyền lực hay người cai trị; mà mỗi chúng ta đều sở hữu bản chất có trách nhiệm. Mặt khác, trách nhiệm không bao giờ cô lập hay đơn độc. Có trách nhiệm hàm ý tình huynh đệ, tình anh em, sự hợp tác, phối hợp và cộng đồng. Ở đây, đúng là bản chất con người mang tính quan hệ (Cf. “Relasionalitas: Filsafat Fondasi Interpretasi Aku, Teks, Liyan, Fenomen / Relationality: Foundational Philosophy of Interpretation of Self, Text, the Other, and Phenomenon, Kanisius 2018), nghĩa là con người luôn luôn trong mối quan hệ, cộng tác, vì lợi ích của và cho Người khác (chứ không phải cho chính mình). Sự tồn tại của bản ngã (Chủ thể) luôn luôn giả định sự tồn tại của Người khác, người cũng là một chủ thể khác. Trí tuệ nhân tạo không được phát triển vô hạn cho bản ngã như một sự phủ nhận sự hiện diện của Người khác. Nếu điều đó xảy ra (chỉ tôi được phép sống, trong khi Người khác phải chết hoặc biến mất), trật tự nhân loại của chúng ta sẽ bị phá hủy!

Trách nhiệm này là gì? Để chống lại cái ác trong cuộc sống của chúng ta. Nếu cuộc sống bị thấm đẫm bởi “tinh thần của cái ác”, thì đó là nghĩa vụ tập thể của chúng ta để vô hiệu hóa tinh thần của cái ác đó. Chỉ chịu trách nhiệm thôi thì không có hiệu quả gì cả. “Tinh thần của cái ác” ở đây có nghĩa là gì? Tất cả mọi thứ Đó là điều xấu xa, chỉ ưu tiên lợi ích cá nhân và loại bỏ hoặc phủ nhận người khác!”

Liệu trách nhiệm chung của chúng ta trong việc cùng nhau hành động trong sự hợp tác này có thành công trong việc vượt qua tác động to lớn của sự phát triển trí tuệ nhân tạo hay không? Câu hỏi này đã là “cốt lõi” của Thông điệp Magnifica Humanitas ngay từ đầu. Nghĩa là, chúng ta được kêu gọi áp dụng một tư duy, như lời tiên tri Nehemia đã truyền đạt, về việc xây dựng bức tường thành Giêrusalem “từng mảnh một” (từng viên đá một). Nói cách khác, bất kể kết quả trong tương lai có ra sao, sự kháng cự của chúng ta chống lại quyền lực của cái ác—có thể xâm nhập vào bất kỳ ai, bất kỳ công ty nào, bất kỳ nhà lãnh đạo chính trị nào và bất kỳ quốc gia nào—liên quan đến sự phát triển liều lĩnh, không giới hạn của trí tuệ nhân tạo vẫn có ý nghĩa, ngay cả khi nó chỉ giống như một vài viên đá mà chúng ta đã lắp ráp lại được trong quá trình xây dựng nền văn minh nhân loại.

Như Gandalf đã nói, “Nhiệm vụ của chúng ta không phải là làm chủ mọi dòng chảy của thế giới, mà là làm những gì trong khả năng của mình để cứu giúp những năm tháng chúng ta đang sống, nhổ tận gốc cái ác trên những cánh đồng mà chúng ta biết, để những người sống sau có thể có đất đai sạch sẽ để canh tác” (J.R.R. Tolkien, Chúa tể những chiếc nhẫn III, Quyển V, Chương IX). Lúc đó, Gandalf đang khuyến khích các con trai của Vua Elrond chiến đấu chống lại sự tấn công dữ dội của “Orc” (quái vật) – một đám quân vô số, không thể kiểm soát – những kẻ đang tàn phá kinh đô của Mordor, Minas Tirith, trong nỗ lực tiêu diệt loài người. Lời đe dọa từ một trong những thủ lĩnh Orc lúc đó: “Đây là sự kết thúc của nền văn minh nhân loại.” Gandalf và tất cả các lực lượng đồng minh—Tiên, Người Lùn, Người Hobbit, Loài người, và thậm chí sau này còn được hỗ trợ bởi quân đội từ cõi chết—sẽ chiến đấu không ngừng nghỉ để bảo vệ sự tồn tại của Minas Tirith, thủ đô của nền văn minh vương quốc loài người.

Việc phát triển không giới hạn “Trí tuệ nhân tạo” KHÔNG ĐƯỢC VÀ KHÔNG BAO GIỜ được trở thành hiện thực, như ẩn dụ mà một trong những tên Orc xông vào cổng Minas Tirith đã tuyên bố một cách kiêu ngạo: “Đây là sự kết thúc của nền văn minh loài người; và giờ đây thời đại của Orc (quái vật) đã bắt đầu.”

Chúng ta phải cùng nhau nỗ lực xây dựng lại thành phố Giêrusalem, nền văn minh nhân loại của chúng ta, “từng mảnh ghép”, từng viên đá một. Và bạn là một trong những kiến ​​trúc sư và người xây dựng của nó!

Nguồn: Tài liệu khóa CIF 2026

Ban Truyền thông chuyển ngữ.