Magnifica Humanitas: Thông điệp đầu tiên của Đức Giáo Hoàng Lêô XIV mời gọi thế giới đứng về phía con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo

Magnifica Humanitas: Thông điệp đầu tiên của Đức Giáo Hoàng Lêô XIV mời gọi thế giới đứng về phía con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo

Vào ngày 25 tháng 5 năm 2026, Đức Giáo hoàng Lê-ô XIV đã công bố thông điệp đầu tiên của ngài với tựa đề Magnifica Humanitas: về việc bảo vệ nhân vị trong thời đại công nghệ trí tuệ nhân tạo. Đây là một văn kiện mang tính học thuyết xã hội rất cao và khơi lên những suy gẫm mang tính sống còn trong thời của chúng ta, dưới ánh sáng của Tin Mừng. Điều gì giúp nhân loại đứng vững trong thời đại được định hình bởi các thuật toán, tự động hóa, quyền lực của kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo? Thông điệp được ký ban hành vào ngày 15 tháng 5 nhân dịp kỷ niệm 153 năm Thông điệp Rerum Novarum – Tân Sự, năm 1891 của Đức Giáo hoàng Lêô XIII. Văn kiện này là nền tảng cho học thuyết xã hội của Giáo hội thời hiện đại. Hai văn kiện có mối liên hệ lịch sử rõ ràng. Như văn kiện Rerum Novarum được soạn thảo nhằm đối phó với những biến động luân lý trong thời đại công nghiệp hóa, thông điệp Magnifica Humanitas nhằm định hướng Giáo hội và thế giới vượt qua những biến động của cuộc cách mạng kỹ thuật số đang ảnh hưởng đến đời sống thiêng liêng, xã hội, chính trị và kinh tế của con người.

Trọng tâm của văn kiện được thể hiện qua chính tiêu đề Magnifica Humanitas bằng tiếng Latinh. Nó được hiểu là “sự cao cả của con người.” Đức Giáo hoàng Lêô XIV không bắt đầu bằng sự kháng cự, cũng chẳng bằng sự thích thú mù quáng với công nghệ. Ngài khởi đi từ sự kinh ngạc trước con người, được sáng tạo bởi Thiên Chúa. Họ được Thiên Chúa phú ban phẩm giá, được mời gọi hiệp thông với Ngài, có khả năng nhận biết chân lý, biết lao động, yêu thương, có tinh thần trách nhiệm và mến chuộng hòa bình. Trong quan điểm của mình, Đức Giáo hoàng Leô nhận thấy rằng trí tuệ nhận tạo không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật dành riêng cho các kỹ sư, các tập đoàn, các thị trường, hay các chính phủ, mà nó là một vấn đề nhân sinh sâu sắc, bởi vì  nó ảnh hưởng trực tiếp tới cách chúng ta suy nghĩ, làm việc, giao tiếp, quản lý, giáo dục, chiến tranh, bảo vệ kẻ yếu thế, cũng như viễn tượng tương lại.

Trọng tâm của Thông điệp là lời nhắc nhở rõ ràng rằng công nghệ không được phép tiến bộ trong khi trái tim con người lại trì trệ. AI (Artificial Intelligence) có thể phục vụ con người, nhưng cũng có nguy cơ tập trung quyền lực, làm gia tăng bất bình đẳng, thao túng lương tâm con người, hạ thấp giá trị lao động, làm tăng nguy cơ chiến tranh và biến con người thành dữ liệu. Đức Giáo hoàng nhấn mạnh rằng vấn đề không phải là Giáo hội ‘ủng hộ’ hay ‘phản đối’ trí tuệ nhân tạo, mà là liệu nhân loại có định hình công nghệ theo chân lý, công bằng, phẩm giá và công ích hay không, hay nó sẽ bị định hình theo lợi ích, tính thống trị, lòng sợ hãi và tham vọng kiểm soát.

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Thông điệp là việc canh tân Học thuyết Xã hội của Giáo hội trong thời đại kỹ thuật số này. Đức Giáo hoàng Lêô XIV trình bày Học thuyết Xã hội của Giáo hội không phải như một danh mục những quy tắc bất di bất dịch, nhưng như một truyền thống sống động trong việc biện phân bám rễ sâu trong Tin Mừng. Trải qua nhiều biến thiên thăng trầm, Giáo hội ra sức bảo vệ phẩm giá con người, giá trị của lao động, quyền phổ quát trong việc sử dụng của cải vật chất, tính liên đới, nguyên tắc bổ trợ, bảo vệ thiên nhiên, xây dựng hòa bình và vun đắp tình huynh đệ chân thành. Hiện nay, những nguyên tắc ấy cũng nên được áp dụng cho trí tuệ nhân tạo, các hệ thống dữ liệu, các nền tảng kỹ thuật số, thị trường toàn cầu, cũng như những hình thái mới của quyền lực chính trị và quân sự.

Mối quan tâm lớn nhất của Đức Giáo hoàng chính là nhân vị. Ngài khẳng định rằng không ai có thể bị giản lược thành những khái niệm về năng suất, tính khả dụng, lợi tức, hiệu quả hay các số liệu định danh. Nhân vị không phải là thành quả thu được, cũng chẳng phải được ban phát bởi thị trường, nhà nước, hay bất cứ hệ thống kỹ nghệ nào. Nhân vị là phổ quát cho hết mọi người vì mỗi người được Thiên Chúa tạo dựng theo hình ảnh của Ngài. Ý thức được điều này sẽ dẫn chúng ta đến những hệ luật cực kỳ quan trọng. Khi một xã hội chỉ dựa trên thành tích để đánh giá con người thì các hệ quả tiêu cực kéo theo là việc phá thai, lãng quên người cao niên, người nghèo, người khuyết tật, người di dân, những công nhân bị thay thế bởi máy móc tự động hóa, và bất cứ ai bị xem như ‘vô dụng.’ Theo Đức Giáo hoàng, bảo vệ nhân vị đồng nghĩa với việc tôn trọng sự sống, đứng về phía những người yếu thế, nhìn nhận quyền lợi của các nhóm dân tộc thiểu số, nhất là lắng nghe, trân trọng và thừa nhận quyền được tham gia vào các sinh hoạt đời sống xã hội, giáo dục, kinh tế và chính trị của nữ giới.

Thông điệp cũng mạnh mẽ lên tiếng về khái niệm công ích. Trong một thế giới nơi một số ít chính phủ và một số tập đoàn đang dần thâu tóm quyền lực công nghệ, Đức Giáo hoàng Lêô XIV cảnh báo rằng tri thức và các công cụ kỹ thuật không được trở thành đặc quyền của một tầng lớp ưu tú nào. AI không chỉ được xem như tài sản tư nhân khi những hệ quả của nó ảnh hưởng sâu rộng đến toàn thể nhân loại, văn hóa, kinh tế, cũng như các nền dân chủ. Cơ hội tiếp cận thế giới công nghệ, giáo dục, y tế, thông tin và kinh tế phải được định hướng bởi sự công bằng chứ không phải tính thiên tư. Cuộc cách mạng công nghệ số không nên tạo ra một sự chia rẽ mới giữa những người điều khiển hệ thống và những người bị hệ thống đó quản trị một cách âm thầm.

Vì thế, Đức Giáo hoàng Lêô XIV kêu gọi mọi người nghiêm túc trong việc sử dụng AI. Ngài cổ vũ việc xây dựng các khuôn khổ pháp lý, giám sát độc lập, tính minh bạch, trách nhiệm giải trình, dựa trên các tiêu chuẩn đạo đức và sự tham gia rộng rãi của mọi người trong quản trị công nghệ. Hãng tin Associated Press tóm tắt Thông điệp này như một lời kêu gọi về việc thiết lập những nguyên tắc thiết yếu cho AI, nhất là vì ảnh hưởng ngày càng lớn của nó trong lao động, chiến tranh, đời sống xã hội, cũng như các quyết định chính trị. Tin Reuters cũng nhấn mạnh sự lo ngại của Đức Giáo hoàng về việc mất kiểm soát đối với AI, thế lực công nghệ tư nhân, quản trị dữ liệu, thông tin sai lệch và sự xói mòn của nền dân chủ.

Một cụm từ then chốt trong Thông điệp là nhu cầu ‘giải trừ AI.’ Điều này không mang hàm ý chối bỏ công nghệ hay ngăn cản con người sáng tạo, mà là việc loại bỏ tính thống trị tuyệt đối của AI. Đức Giáo hoàng  mong muốn trí tuệ nhân tạo đứng ngoài sự leo thang quân sự, tính kiểm soát độc quyền, sự khai thác tiềm lực kinh tế và các hệ thống giám sát xem con người như những đối tượng để dự đoán, thao túng, hoặc thay thế. AI phải được ‘giải trừ’ để, thay vì thống trị, nó phục vụ con người.

Đặc biệt, Thông điệp mạnh mẽ đề cập đến vấn đề chiến tranh. Đức Giáo hoàng lưu ý rằng các công nghệ kỹ thuật số đang làm thay đổi chính ‘ý niệm’ về xung đột. Những danh từ như chiến tranh từ xa, vũ khí tự động, dự đoán mục tiêu, chiến tranh mạng, thông tin sai lệch và việc đưa ra quyết định dựa trên thuật toán số khiến bạo lực, thoạt nhìn, có vẻ trong sạch hơn, nhanh hơn và thuận lợi hơn; thế nhưng, công nghệ không cách nào gạt bỏ sự vô nhân tính sâu xa của chiến tranh. Không một thuật toán nào có thể khiến hành vi giết người trở nên hợp lý được. Đức Giáo hoàng tỏ rõ sự lo ngại rằng AI có thể đánh giá thấp bạo lực bằng cách ẩn danh tính nạn nhân, đồng thời làm gia tăng khoảng cách giữa người ra quyết định và những người phải gánh chịu quyết định đó. Tờ báo The Guardian cho biết rằng, Thông điệp phê phán gay gắt “nền văn hóa quyền lực” núp bóng dưới sự phát triển của AI, nhất là trong chiến tranh và đời sống kinh tế.

Vì thế, Đức Giáo hoàng Lêô XIV mời gọi thế giới vượt qua sự lệ thuộc thái quá vào khái niệm “chiến tranh chính nghĩa” và phục hồi tính cấp thiết của đối thoại, ngoại giao, tha thứ và hợp tác đa phương. Theo nghĩa chặt nhất, ngài không phủ nhận quyền tự vệ chính đáng, nhưng ngài lo ngại rằng chiến tranh hiện nay, nhất là khi AI phát triển, vũ khí hạt nhân, những lợi ích quân sự tư nhân, chủ nghĩa cực đoan ý thức hệ, và các hình thức xung đội hỗn hợp, đòi hỏi một sự hoán cải luân lý sâu sắc hơn. Hòa bình không thể bị xem như việc ngừng chiến, mà phải trở thành một ơn gợi mang tính chính trị, thiêng liêng và văn hóa.

Đồng thời, Magnifica Humanitas không chỉ bàn về chiến tranh hay quy định mà còn là một suy tư sâu sắc về chân lý. Đức Giáo hoàng Lêô XIV xem chân lý như một công ích, cần thiết cho nền dân chủ và tự do của con người. Trong thế giới kỹ thuật số, thông tin sai lệch, sự phân cực, hình ảnh mang tính thao túng, thuật toán khuếch đại nội dung, cũng như các thủ thuật kinh tế dựa trên khuynh hướng tiêu dùng của con người có thể làm méo mó lương tâm và làm suy yếu khả năng phán đoán của xã hội. Đức Giáo hoàng kêu gọi vun đắp một “hệ sinh thái truyền thông”: nền văn hóa số được định hình bởi tính minh bạch, nền báo chí chân chính, kiểm chứng và bảo vệ dữ liệu cá nhân, tư duy phản biện và trách nhiệm luân lý.

Đương nhiên, mối quan tâm này dẫn tới vấn đề giáo dục. Đức Giáo hoàng Lêô XIV cảnh báo rằng giới trẻ không được đào luyện trong một thế giới nơi máy móc trả lời mọi vấn đề trước cả khi con người học cách suy tư, ngạc nhiên, vật lộn và tìm kiếm sự khôn ngoan. Mái trường phải là nơi của tình liên đới, lòng kiên nhẫn, sự cầu tiến, kỷ luật, thời gian sống chung và ái mộ chân lý. Lời kêu gọi của Đức Thánh Cha về một hình thức “chay tịnh” trước AI thật đáng trân trọng. Ngài không có ý nói chúng ta phớt lờ hay sợ sệt, nhưng là sự tự do lựa chọn. Cách sử dụng AI tốt nhất là chúng ta phải biết khi nào thì không nên sử dụng nó. Chúng ta phải giữ thinh lặng, tập trung, ghi nhớ, trí tưởng tượng và nhẫn nại thâu nạp tri thức.

Một chủ đề trọng tâm nữa là giá trị của lao động. Giống như vị tiền nhiệm Đức Giáo hoàng Lêô XIII, Đức Giáo hoàng Lêô XIV khẳng định rằng lao động không đơn thuần là yếu tố sản xuất. Lao động là một phần thuộc nhân vị, tính sáng tạo, trách nhiệm, cũng như sự tham gia vào đời sống xã hội. AI có thể giải thoát con người khỏi những công việc nguy hiếm, lao lực, hay lặp đi lặp lại, nhưng nó có thể làm suy giảm kỹ năng của công nhân, gia tăng sự giám sát, một số ngành nghề biết mất, và đặt đời sống con người dưới áp lực của hiệu quả và lợi nhuận. Đức Thánh Cha mời gọi những nhà thiết kế công nghệ đặt công nhân làm trung tâm, đào luyện không ngừng, canh tân các tổ chức lao động, làm kinh doanh có trách nhiệm và xây dựng các mô hình kinh tế nhằm đánh giá sự phát triển bằng nhiều tiêu chí hơn, không chỉ dựa vào GDP. Một xã hội không được gọi là phát triển nếu nó trở nên giàu có trong khi người lao động lại trở thành nạn nhân bị loại trừ.

Thông điệp cũng đặc biệt quan tâm tới những người di dân, người tị nạn, và những người bị di dời khỏi nơi cư trú của mình. Đức Giáo hoàng nêu lên cung cách đối xử với họ như một phép thử về sự công bằng. Xã hội phải bảo vệ “quyền được hy vọng” của những con người bị buộc phải rời quê hương xứ sở bằng cách mở ra những con đường an toàn và hợp pháp, đón tiếp họ đúng với phẩm giá của họ và tạo điều kiện để họ thực sự hội nhập. Đồng thời, xã hội cũng phải bảo vệ “quyền cư trú” bằng cách giải quyết nguyên nhân họ phải lưu vong chẳng hạn như chiến tranh, nghèo đói, bách hại, khí hậu khắc nghiệt, và cấu trúc kinh tế. Qua đó, Đức Thánh Cha kết nối sự công bằng số với công bằng xã hội: sự tiến bộ công nghệ sẽ trở nên trống rỗng nếu nó đồng tồn tại với sự lạnh nhạt đối với những người bị gạt ra bên lề xã hội.

Một trong những yếu tố mang ý nghĩa lịch sử quan trọng nhất của Thông điệp Magnifica Humanitas là lời xin lỗi của Đức Giáo hoàng Lêô XIV về sự chậm trễ của Giáo hội trong việc lên án chế độ nô lệ. Ngài liên kết ký ức đau thương này với những hình thức bóc lột hiện nay, bao gồm nạn buôn người, lao động cưỡng bức, nền kinh tế khai thác tài nguyên quá đà và sự lầm than của những người mà chính bản thân và đất đai của họ bị khai thác điên cuồng trong các chuỗi cung ứng của nền công nghệ số. Tờ Associated Press cho biết Thông điệp này truyền tải lời thú lỗi mang tính lịch sử của Đức Thánh Cha liên quan đến những thiếu sót của Giáo hội trong quá khứ đối với vấn nạn nô lệ.

Vấn đề tiếp theo cũng cực kỳ quan trọng. Thế giới kỹ thuật số thường xuất hiện như một thực tại vô hại, nhẹ nhàng và phi vật chất, nhưng ẩn sâu bên trong các thiết bị và hệ thống mà chúng ta đang sử dụng là những mỏ khai thác, nhu cầu năng lượng khổng lồ, việc tiêu thụ nguồn nước, lao động vô hình, khai thác dữ liệu và các chi phí môi trường đáng kể. Đức Thánh Cha Lêô XIV nhắc nhở chúng ta rằng sẽ không có sự tiến bộ công nghệ đích thực nào nếu công trình tạo dựng bị tổn thương và người nghèo lại gánh chịu hậu quả. Đạo đức AI không thể bị thu hẹp vào các nguyên lý phần mềm; nó phải bao gồm cả sinh thái học, lao động, bất bình đẳng toàn cầu và việc bảo vệ những dân tộc mà tài nguyên của họ đang bị khai thác dữ dội.

Đức Giáo hoàng cũng đưa ra cảnh báo chống lại những hình thức tân thực dân. Trong quá khứ, các đế chế chiếm đoạt đất đai, sức lao động và tài nguyên thiên nhiên, nhưng ngày nay, giới quyền lực cũng đang chiếm dụng dữ liệu của con người, khuynh hướng tiêu dùng, danh tính, thông tin sức khỏe, khuôn mẫu hành vi và ảnh hưởng văn hóa. Khi đời sống con người trở thành nguồn nguyên liệu thô cho việc hoạch toán và lợi nhuận, môi trường số sẽ trở thành một không gian của sự khai thác. Chính vì thế, Thông điệp nhấn mạnh trách nhiệm công và việc bảo vệ những quyền lợi cá nhân cũng như tập thể.

Nhằm đối phó với nền “văn hóa quyền lực”, Đức Giáo hoàng đề xuất “nên văn minh tình thương.” Mô hình này không mang tính ngôn tình, nhưng là một viễn tượng Kitô giáo đầy tính thách đố về đời sống xã hội. Nền văn minh tình thương đòi hỏi những phát ngôn chân thành, những chế độ công bằng, sự liên đới với các nạn nhân, lòng dũng cảm bất bạo động, nền ngoại giao nhẫn nại, đối thoại liên tôn và những hành động cụ thể nhằm xây dựng hòa bình. Mô hình này mời gọi các tín hữu không chỉ đứng ngoài để phê phán công nghệ, mà còn sống khác đi ngay trong thế giới mà công nghệ đang kiến tạo.

Vì thế, đối với các Kitô hữu, Thông điệp là một lời mời gọi hoán cải. Đức Giáo hoàng kêu gọi mọi gia đình vun đắp sự hiện diện đích thực trong một thời đại đầy dẫy sự phân tán. Ngài yêu cầu các nhà giáo dục đào luyện cả trí tuệ lẫn tâm hồn, chứ không chỉ tạo ra những người chỉ biết sử dụng và tiêu thụ công nghệ. Ngài cũng nhắn nhủ những công nhân và các chủ doanh nghiệp bảo vệ nhân phẩm hơn là chạy theo năng suất. Ngài yêu cầu các chính trị gia chọn lựa đứng về công ích thay vì quyền lực ngắn hạn. Ngài khuyên các kỹ thuật viên thực hành đức tính khiêm nhường. Ngài kêu gọi chính Giáo hội làm truyền thông một cách minh bạch, biết lắng nghe tiếng kêu của các nạn nhân, đối diện với các vấn đề về lạm dụng, và thanh lọc cơ cấu của mình bất cứ nơi nào quyền lực đã và đang làm phương hại đến sự hiệp nhất.

Thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV mang một tầm vóc lớn lao bởi vì thời điểm hiện tại đòi hỏi một tiếng nói xứng tầm như thế. Trí tuệ nhân tạo không còn là một khả thể xa vời, nhưng nó đã và đang định hình các nền kinh tế, các mối tương quan của con người, giáo dục, xung đột, truyền thông và quyền bính. Giáo hội không thể làm thinh khi tương lai nhân lại đang dần hình thành. Với Thông điệp này, Đức Giáo hoàng Lêô XIV trao cho toàn thế giới sứ điệp vừa mang tính Công giáo sâu sắc vừa có tính phổ quát sâu rộng: Con người phải luôn được đặt ở vị trí trung tâm.

Câu hỏi đặt ra trước mắt chúng ta không đơn thuần là AI có thể làm gì, mà là chúng ta đang trở thành loại người nào khi sử dụng nó? Liệu chúng ta sẽ xây nên một tháp Baben mới, say mê quyền lực và lòng tự mãn? Hay chúng ta sẽ xây một thành đô nơi Thiên Chúa và con người chung sống, nơi mà công nghệ phục vụ chân lý, lao động phục vụ nhân phẩm, chính trị phục vụ hòa bình, và tiến bộ phục vụ tình yêu?

Thông điệp này mời gọi toàn thể nhân loại chọn đi theo con đường thứ hai. Trong thời đại của trí tuệ nhân tạo, Giáo hội một lần nữa rao giảng rằng con người thật là cao quý không phải vì họ có thể tạo ra những cỗ máy thần kỳ, nhưng vì họ được Thiên Chúa tạo dựng, dù mang thương tích nhưng được yêu thương, mong manh nhưng vẫn có khả năng thông hiệp, giới hạn nhưng vẫn mở ra với vĩnh cửu. Đó chính là con người mà Đức Thánh Cha kêu gọi chúng ta gìn giữ. Đó cũng chính là con người mà Tin Mừng mời gọi chúng ta trở nên.

Nguồn: famvin.org/en/

Chuyển ngữ: Lm Phêrô Ngô Văn Ngọc, CM.